Wat is de geheime kracht van de melancholie?

In de lente van 1819 schrijft de dichter John Keats zijn Ode on Melancholy. Een ode? Maar melancholie is toch een gemoedstoestand die je liever achter je wilt laten, om snel over te gaan naar een lichtere stemming?

Toen ik werkte aan het boek en een tentoonstelling over de kunstenaar Armando, onderzocht ik de belangrijke rol van de melancholie in zijn werk. En zo ontstond de uitgave Armando en de melancholie van het scheppen.

Het bracht mij op het idee om Maarten Doorman te vragen om voor die gelegenheid het intrigerende gedicht van Keats in het Nederlands te vertalen.

Het tweede vers uit zijn Ode op de Melancholie:

Maar waar melancholie zich gelden doet

 En uit de hemel als een wolk haar tranen spilt

Die bloemen met hun hangend kopje voedt,

De heuvel groen in sluiers van april verhult;

Smaak daar uw pijn bij een bedauwde roos,

Of bij de glinstering op het gerimpeld strand,

   Of bij pioenen, weelderig en dik;

Of stel, uw liefste maakt zich rijkelijk boos,

  Laat haar dan tieren, vang haar zachte hand,

En zwelg diep, diep in haar weergaloze blik

De melancholie blijkt een ondergrondse kracht te zijn, en bijna onmisbaar in het creatieve proces.

Aristoteles is de eerste die dit onderzoekt in zijn werk Over melancholie. Hij ontdekt een geheimzinnige relatie tussen de ‘zwartgalligheid’ of het ‘zwart zien’ en mensen die uitblinken. Hij vindt voorbeelden in het bestuur, de politiek en de diverse kunsten. Lukt het hen ondanks of dankzij de melancholie om boven zichzelf uit te stijgen?

In mijn collegeserie Ode aan de melancholie onderzoek ik samen met u de melancholie niet als een te vermijden stemming maar als een positieve, creatieve kracht. In de filosofie, de kunsten én het leven. Dit doen wij op een bijzondere manier. Wij ontmoeten de filosofen, schrijvers/dichters en kunstenaars in verschillende gedaanten. We ontdekken welke vorm ze vinden om wat zij willen te bereiken, bijvoorbeeld als kluizenaar, reiziger of buitenstaander.

Wat levert de kracht van de melancholie hen op? Wat kunnen wij daarvan leren?

We bespreken daarbij voorbeelden uit het werk van filosofen, dichters en schrijvers en kunstenaars. We maken gebruik van tekstfragmenten en beeldpresentaties. Zo ontmoeten we bijvoorbeeld de filosofen Arthur Schopenhauer en Anne Dufourmantelle, schrijvers Jan Jacob Slauerhoff en Ingeborg Bachmann, dichters Rainer Maria Rilke en Sylvia Plath, en de kunstenaars Anselm Kiefer en Louise Bourgeois.

Durft u het aan om u, samen met mij, te verdiepen in de geheime kracht van de melancholie?

Inschrijven: https://vu.nl/nl/onderwijs/hovo-amsterdam/cursussen-opleidingen/cursus-ode-aan-de-melancholie-als-creatieve-kracht

Laat u ook aan mij weten wanneer u naar de najaarscolleges in Amsterdam komt, of wanneer u zich al ingeschreven hebt, of wanneer u belangstelling heeft.

Want op dinsdag 30 augustus a.s. verzorg ik tussen 10 en 11 uur een sneak-preview via zoom. Ik introduceer Ode aan de melancholie in de vorm van een mini-college en u kan mij vragen stellen over dit thema en de literatuur.

Reserveren mini-college: U kunt uw plaats voor dit mini-college kosteloos reserveren via: katjarodenburg@antheia.nl onder vermelding van ‘mini-college’ en de datum in de onderwerpregel.

Vragen of opmerkingen? Stel uw vraag per mail of bel mij: 06-38280926

Graag eerst even testen? U kunt ook met mij een afspraak maken voor een proef-zoomontmoeting

In ieder geval,

Tot ziens,

Met vriendelijke groet, Katja Rodenburg

Hoe verander je van een muze in een maker?

Het is prachtig weer. Tijd om te ontspannen. Gustav Klimt laat zich bij de villa aan het meer fotograferen, samen met mode-ontwerper Emilie Flöge. De schilder heeft zijn karakteristieke kaftan aan, de schouders zijn geborduurd met krullende motieven. Lachend kijkt hij naar Emilie.

Zij straalt in haar eigen creatie, met een gewaagd patroon van witte en zwarte strepen, afgezet met stroken die bestaan uit een schaakbordmotief. Dan spreidt ze haar armen uit en zien we het onverwachte effect van de zeer grote vleermuisarmen.

Klimt en Flöge koesteren jarenlang hun vertrouwelijke, intieme relatie. Zij vinden elkaar in de manier waarop ze naar hun eigen tijd kijken, inspireren elkaar in hun dagelijkse praktijk van het kunst maken.

Het is een onderwerp wat mij al langer boeit. Hoe gaat dat eigenlijk, dat werken van twee kunstenaars in wederzijdse aandacht, bewondering, in hoogte- en dieptepunten?

Mijn onderzoek begon pas echt vorm te krijgen bij het schrijven van mijn boek Ik, Ophelia en het maken van de bijbehorende tentoonstelling in het Van Gogh Museum. In het boek schets ik hoe het model voor het beroemde schilderij Ophelia, Elizabeth Siddall, zichzelf verder ontwikkelt in haar relatie met de schilder Dante Gabriel Rossetti. En hoe dit verder resoneert in het werk van moderne hedendaagse kunstenaars.

Lange tijd stappen de meeste vrouwen alleen als muze, model en minnares over de drempel van het atelier. Siddall is een voorbeeld van hoe dat vanaf het midden van de 19e eeuw steeds meer verandert. De vrouw gaat zichzelf rechtstreeks uitdrukken in de kunst.

Dit gaat niet vanzelf. Daar moet je wat voor over hebben. En als je in een relatie met een andere kunstenaar terecht komt, verandert de dynamiek opnieuw. Hoe beïnvloedt het perspectief op de kunst van de een het kunstproces van de ander?

Hoe dit kan gaan we onderzoeken in een serie van vier zomercolleges met beeldpresentaties die ik begin juli geef bij de Vrije Universiteit Amsterdam/ HOVO.

Aan de hand van vier paren: Elizabeth Siddall en Dante Gabriel Rossetti, Leonora Carrington en Max Ernst / Dorethea Tanning en Max Ernst, Barbara Hepworth en Ben Nicholson. Als co-referent laat ik Patti Smith commentaar leveren. Zij heeft haar samenwerking met Robert Mapplethorpe buitengewoon beschreven in haar autobiografische boek ‘Just Kids’.

En natuurlijk gaan we dieper in op de bijzondere relatie tussen Klimt en Flöge. Een mooie opmaat naar de grote tentoonstelling komend najaar rond Klimt in het Van Gogh Museum. We bespreken de werken die te zien zullen zijn in samenhang met Emilie Flöge en haar invloed. Met het portret dat Klimt maakte van haar als stralend middelpunt.

Inschrijven: https://vu.nl/nl/onderwijs/hovo-amsterdam/cursussen-opleidingen/cursus-van-muze-tot-maker

In ieder geval,

Tot ziens,

Katja Rodenburg

Blik op de wereld, in het hart van ons bestaan

Richard Kendall, John Leighton Van Gogh’s Van Goghs (Abrams)

De Grieken, die de geheime leer van hun wereldbeschouwing in hun goden uitspreken en tegelijkertijd verzwijgen, hebben als dubbele bron van hun kunst twee godheden opgesteld, Apollo en Dionysus.

Dit schrijft Friedrich Nietzsche in 1870, wanneer hij al volop aan het nadenken is over de thema’s die gaan leiden tot zijn eerste boek. Vanaf dit moment zijn de termen het apollinische en het dionysische niet meer van het toneel verdwenen in het denken over de band tussen de kunst en het leven.

Steeds weer spreekt de filosoof over de strijd die deze twee driften – ‘bijna altijd in oorlog’ – met elkaar leveren en hoe ze in deze krachtmetingen de kunst en het leven voortbrengen.

In deze tijd moet ik vaak denken aan de waarde en de kracht van kunst. En hoe we de neiging hebben om cultuur vooral weerspiegeld te zien in de vorm van oude gebouwen, kerken, schilderijen. Ja, eigenlijk dus in materie, steen, hout, linnen, stof, met verf, kleur, pigmenten. De kwetsbaarheid van de kunst is groot. Dat willen we graag beschermen.

Maar er is ook nog een onderlaag, een denken in ideeën en een blik op de wereld. De onzichtbare voedingsbodem van kunst en cultuur, die samen met een eveneens onzichtbaar netwerk zorgt dat er dingen blijven groeien en ontstaan. Door de weerstand en rotsbodem heen. Ook dit vraagt aandacht. Alleen wij kunnen hiervoor zorgen, dit kan alleen uit onszelf komen.

In de lezing De dionysische gedachte – kunst en cultuur in het hart van ons bestaan onderzoeken we hoe dit werkt aan de hand van twee nagelaten, korte essays van Nietzsche: De dionysische wereldbeschouwing (Die dionysische Weltanschauung) en De geboorte van de tragische gedachte/ het tragische denken ( Die Geburt des tragischen Gedankens). *

We proberen de verborgen, geheime dimensie van dit denken te doorgronden en mee te nemen naar onze eigen tijd. Daarbij komen we te spreken over de visie op de betekenis van kunst van Lev Tolstoj. Hij wijst ons er fijntjes ook op dat het voor ons gewoon niet mogelijk is om zonder kunst te bestaan.

Dionysos is de god van de allesoverweldigende vitale krachten. Laten we de beginnende lente samen met hem vieren.

Inschrijven: via mail naar katjarodenburg@antheia.nl

Online live lezing per zoom op zondag 10 april van 10.15 – 12.00, inloop v.a. 09.55 u

Vragen Bij de lezing is er gelegenheid om vragen te stellen

Link lezing U ontvangt de link naar de ONLINE LIVE -lezing via Zoom op zondag 10 april voor 9.00 u.

Hand-out Enkele dagen voor de lezing ontvangt u een hand-out met de citaten in resp. Duits (Nietzsche) en Engels (Tolstoj). Tijdens de lezing worden deze tekstfragmenten in het Nederlands toegelicht.

Entree online-lezing: 18,00 (incl.btw)

● Bij de bevestiging van inschrijving ontvangt u de betaalgegevens.

*Deze nagelaten essays zijn helaas niet verkrijgbaar in het Nederlands.

Katja Rodenburg is filosoof, denkt na over kunst en geeft colleges esthetica en kunstfilosofie. Vanuit deze achtergrond maakte zij als tentoonstellingen curator diverse tentoonstellingen (o.a. in het Armando Museum, Van Gogh Museum, Cobra Museum). Zij is vooral geïnteresseerd in het proces van het maken, en in de raakvlakken met het proces van het denken. Zij schreef eerder onder andere Ik, Ophelia,  over kunstenaars als John Everett Millais en Julia Margaret Cameron, Rineke Dijkstra en Helen van Meene en Armando en de melancholie van het scheppen, over de filosofische thema’s van de kunstenaar. Meer op: www.antheiablossoms.blog

https://www.linkedin.com/in/katja-rodenburg-83288b7/

Een kamer met uitzicht voor Friedrich Nietzsche

Iets meer dan twintig jaar geleden sta ik in een eenvoudige kamer. Een bed, een paar stoelen, een tafel. Brede planken vormen de wand. Ik luister. Het is stil. Alleen de machtige natuur, de bergen en het meer, laten zich voelen. Dan schijnt de late middagzon door het raam.

Ik was al in de kamer van Goethe geweest. En naast het bureau van Schiller zag ik dat hij zelf sierlijk de titels op zijn gekafte boeken had geschreven.

Deze keer was het anders. Dit is een kamer om te werken én om te leven. Hoog in de bergen, vanuit een wereld die bestaat voordat andere mensen zich laten zien.

In de zomer van 1884 leest Nietzsche zijn eigen werk, alle boeken die hij  heeft geschreven, van De geboorte van de tragedie tot Aldus sprak Zarathustra. Het is bijna zijn veertigste verjaardag. Wat gaat hij de komende jaren doen?

Lees verder

Albert Camus en het portret van Nietzsche

Soms wordt een inzicht, door feiten en ideeën naast elkaar te leggen, ineens duidelijker en bijna voelbaar. Als in een collage van verschillende materialen van Max Ernst vinden de stukjes papier, woorden en plaatjes een samenhang die er eerder nog niet was.

Op dit moment ben ik de colleges rond de betekenis van ons bestaan in de wereld aan het samenstellen. Ik maak een keuze uit de gedachten van de existentie-filosofen en de beelden in literatuur en de kunst die dit thema zichtbaar en/of ervaarbaar maken.

Ik blader in een oud boekje over Camus en zie een bekende foto. Daaronder staat: Foto van Nietzsche die in Camus’ werkkamer aan de muur hing

Het hoofd van Nietzsche staart voor zich uit in de verte, zijn handen rustend op elkaar. Het is dan al lang geleden dat de filosoof samenhangend sprak. Nu ligt hij in zijn witte hemd op de sofa en zwijgt. Maar andere denkers en kunstenaars praten verder. Ze voelen zich uitgedaagd om zelf een positie te vinden, een manier om met zijn vaak pijnlijke inzichten om te gaan.

Het is opvallend hoe ondanks het absurde van ons bestaan op aarde, Camus hartstochtelijk en vol emotie blijft schrijven over dat toevallige leven en de doorslaggevende rol van de kunst.

Uit: Morvan Lebesque, Albert Camus, uitgave uit 1966

In zijn dagboek noteert hij:

‘Kunstenaars en kunstwerk. Het echte kunstwerk is dat wat niet alles zegt. Er bestaat een zeker verband tussen de globale ervaring van een kunstenaar, zijn gedachten + zijn leven (-) en het oeuvre dat deze ervaring weerspiegelt. Dit verband is slecht wanneer het kunstwerk die ervaring in haar geheel een omlijsting van literaire franje geeft. Dit verband is goed wanneer het kunstwerk als uit de ervaring gehouwen is, het geslepen facet van een diamant waarin de innerlijke gloed ten volle is geconcentreerd.’

Het is niet gemakkelijk om dit leven te laten fonkelen. Maar Camus en zijn metgezellen durven het aan hier mee aan de slag te gaan. Om tegen de keer in deze inzichten woorden te geven. En geïnspireerde kunstenaars vinden in literatuur en beeldende kunst hun eigen vorm voor dit thema.

Op deze manier laat een verdieping in de betekenis van onze existentie je anders kijken naar ons eigen nu.

Wilt u dit meemaken, ga dan samen met mij de confrontatie aan met dit absurde maar springlevende bestaan.

U kunt zich nog maar een paar dagen inschrijven, tot en met woensdag 23 september.

We spreken elkaar nader.

Inschrijven: https://hovo.vu.nl/nl/cursusaanbod/najaar-2020/filosofie-en-religie/tussen-essentie-en-existentie/index.aspx

 

Lees verder

Waarom je verdiepen in filosofie en kunst?

Als de wereld om je heen aan het veranderen is?

Laatst nam ik een filmpje op voor HOVO Amsterdam.

Daarin benoem ik iets wat mij nu in deze tijd opvalt. Namelijk dat er zoveel wordt gepraat over de betekenis van kunst. Dat is natuurlijk belangrijk.

Maar ik denk dat het nog belangrijker is dat we zien hoe kunst in verband staat met onszelf en het leven in het hier en nu.

Om je te verdiepen in hoe dat nu eigenlijk werkt, en hoe bijvoorbeeld kunst die je niet zo mooi vindt, je toch kan helpen om iets van jezelf en je eigen tijd te begrijpen.

Expressionisme ook letterlijk 

In de zomercolleges rond kunst en filosofie die ik ook dit jaar in deze tijd aan het voorbereiden ben kun je ervaren hoe dat eigenlijk werkt. Zelf ben ik iedere keer weer verrast over het doorzettingsvermogen en de vooruitziende blik die je nodig hebt als je als kunstenaar iets gaat doen wat je publiek niet kent, maar waar je ook zelf nog niet zoveel over weet! Zo’n idee uitdrukken terwijl je aan het denken bent…dat is niet makkelijk. Lees verder

Cerezo en flor & Inventos – Twee gedichten rond lente en verlangen van Federico García Lorca

De gedichten uit het ‘Álbum Blanco’ van Federico García Lorca kennen we nog niet zo lang. Het manuscript was lang onder de hoede van de dichter en schrijver Gerardo Diego en is pas eind jaren 80 gepubliceerd.

Cerezo en flor en Inventos behoren tot een verzameling van gedichten die bedoeld zijn voor een uiteindelijk niet gepubliceerde bundel  met de titel Suites en zijn gedateerd op 8 augustus 1921. Lees verder

Hoe ontstaat een kunstwerk? Anselm Kiefer, Armando en de natuur als maker

Hoe ontstaat een kunstwerk?

Anselm Kiefer vertelt erover in een recent  interview in het Getty Center in Los Angeles. Een kunstenaar schept nooit zomaar ‘ex nihilo’ (uit het niets). De kunstenaar bevindt zich in de stroom en de dingen gaan door hem heen. Zo wordt hij als het ware doordrongen van de gedachten en de beweging. Ik luisterde naar zijn formulering en dacht meteen aan  ‘Fluxus’ en zijn vroegere docent Joseph Beuys en inderdaad duikt het woord in de conversatie op. Lees verder

Estilo gitano – Leven in zigeunerstijl

Ramon Gieling maakt zijn leven lang al films, en vaak vindt hij zijn inspiratie in Spanje. Zo maakte hij de bekende en originele film ‘En Un Momento Dado’ over Johan Cruijff en zijn betekenis voor de voetballiefhebber in Barcelona. In het boek ‘Het ondankbare leven van Santiago Herrero’ staat het leven van de zigeuner Santiago centraal. In verschillende scènes  volgen we zijn wonderlijke en tragische lotgevallen. Het lot, of zo je wil het toeval grijpt op cruciale momenten in. Lees verder

La farsa monea – Documenta 14 – Israel Galvan en de flamenco van de ondergrond

Foto: Stathis Mamalakis

Het is vast niet onopgemerkt gebleven, dit jaar is de Documenta 14 (in Kassel en Athene) onderwerp van vele artikelen in de media. De uitgangspunten van ‘Learning from Athens’ zijn door het curatorenteam onder leiding van Adam  Szymczyk op eigenzinnige wijze ingevuld. De kunstenaars en hun werken  roepen voor de pers en bezoekers vragen op die niet meteen beantwoord worden. Dat is helemaal niet erg. Maar het zou jammer zijn wanneer door deze ondoorgrondelijkheid  het publiek de handdoek in de ring gooit en de werken van de Documenta zo ‘uit het zicht’ blijven. Want elke vijf jaar is de manifestatie de belangrijkste graadmeter van de ontwikkelingen binnen de hedendaagse kunst.

Een bijzondere performance in het programma van de Documenta 14 in Athene vormt het werk La farsa monea , een samenwerking van flamencodanser en choreograaf Israel Galván, flamencozanger Niño de Elche en de kunstenaar en onderzoeker van flamenco, Pedro G. Romero. Lees verder