Vuur, aarde, lucht en water

De meest oude filosoof, die traditioneel aan het begin van het westerse denken wordt geplaatst, wordt niet voor niets ‘de duistere’ genoemd.

Proberen te achterhalen hoe Heraclitus denkt, uit slechts een handvol zinnen en stukjes (ca. 126) lijkt op het uitvoeren van filosofische archeologie.

Heraclitus Katja Rodenburg

Toch rijst er uit die paar fragmenten een indruk van zijn persoonlijkheid op en, soms in een korte flits, het waarom van zijn inzichten. En krijgen we ook een gevoel van, zou ik zeggen, zijn vasthoudendheid.

Hij staat met de voeten op de aarde. Kijkt omhoog en weer naar beneden, voelt de zandkorrels onder zijn voeten, de wind op zijn huid en loopt door het water naar de overkant. Om zich daarna te warmen aan het vuur.

Soms klinken zijn overgebleven woorden als een mantra, als een meditatie. Bijvoorbeeld fragment 10: Samenvoegingen zijn gehelen en geen gehelen, het overeenstemmende is het tegenstemmende, wat samenklinkt is een wanklank, en uit alles één en uit één alles.

Ik moest weer aan hem denken toen ik een recent interview las met de land-art kunstenaar Richard Long. Zevenenzeventig jaar is hij alweer. Ik volg hem al lang op zijn weg. Naast zijn kunstwerken raak ik ook op zijn proces van werken niet uitgekeken.

Net als bij Armando in zijn latere periode, draagt Long inmiddels heel wat met zich mee. ‘I now have a lot of history, zegt hij. Het voelt alsof ik, elke keer dat ik ga wandelen, de geschiedenis van al die andere wandelingen die ik heb gemaakt, meedraag in mijn rugzak’.

Voor mij een aansporing om deze twee werelden weer met elkaar in contact te laten komen. In de online-live lezing Vuur, aarde, lucht en water – Heraclitus en Richard Long lezen we een keuze uit de klassieke fragmenten van Heraclitus en gebruiken we dit als uitgangspunt om  in het tweede deel van de lezing het werk van Richard Long te benaderen.

Als ik kijk naar wat ik dit jaar ga doen, staan de meeste colleges en presentaties in het teken van de schoonheid. Vragen daarover zijn in de filosofie van de kunst weer actueel aan het worden. Daarom sluiten we af met een antwoord op de vraag waar de schoonheid schuilt in het werk van de filosoof Heraclitus en de kunstwerken van Richard Long.

En ja, ik lees ook dat het Rijksmuseum Long heeft uitgenodigd om vanaf mei zijn werk in de Rijksmuseumtuinen te laten zien. Benieuwd welke ingrepen hij in het stadse tuinlandschap gaat doen.

Inschrijven: via mail naar katjarodenburg@antheia.nl

Online live lezing per zoom op vrijdag 3 februari van 10.15 – 12.00, inloop v.a. 10.00 u

Vragen Bij de lezing is er gelegenheid om vragen te stellen

Beeldpresentatie Tijdens de lezing verschijnt de presentatie op uw computer, tablet of telefoon

Link lezing U ontvangt de link naar de ONLINE LIVE -lezing via Zoom op vrijdag 3 februari voor 9.00 u.

Voorbereiding Enkele dagen voor de lezing ontvangt u een digitale hand-out met de fragmenten van Heraclitus en Richard Long die we gaan bespreken

Digitaal dossier Binnen een week na de lezing ontvangt u een bijpassend kort digitaal dossier per mail

Entree online-lezing: 18,00 (incl.btw)

● Bij de bevestiging van inschrijving ontvangt u de betaalgegevens.

Van het donker naar het licht: Odilon Redon

‘Een kunstenaar weet heel goed dat van alles wat hij maakt, die werken het beste zijn bedoelingen weergeven en hemzelf onthullen, die in eenzaamheid gemaakt zijn. Elk ontstaan is enigszins schemerig en mysterieus.’

Zo schrijft Odilon Redon in 1913 in zijn Confidenties van een kunstenaar.

Ondanks zijn grotere bekendheid is de kunstenaar zelf raadselachtig gebleven. Het symbolisme, de kunststroming die voornamelijk is ontstaan in Frankrijk en België, is moeilijk te doorgronden. De gedichten van Charles Baudelaire, de schilderijen van Gustave Moreau vormen naast de kunst van Redon de belangrijkste werken die hieruit zijn ontstaan.

Wat willen deze individuele en eigenzinnige kunstenaars?

In ieder geval willen zij hun ongenoegen met de verdere opmars van het rationalisme en het materialisme in de westerse cultuur uitdrukken. Het gebied wat zij betreden vormt het tegendeel ervan. Zij laten een andere kant van de mens zien: ons vermogen om te dromen en de wil om onze verbeeldingskracht te laten werken. En zij wijzen ons op het ‘spirituele’, het onzichtbare geestelijke, zoals het aanwezig is in de natuur en onszelf.

Tijdens de Christmas Lectures Van het donker naar het licht – Odilon Redon en het scheppen van kunst volgen wij in dit perspectief de ontwikkeling van de kunstenaar.

We maken mee hoe hij na een periode vol werken in streng zwart-wit, zijn les noirs, de kracht van het gebruik van kleur ontdekt. En op welke manier hij zijn kleuren in dienst van het onzichtbare gaat laten spreken.

Lees verder

Wat is de geheime kracht van de melancholie?

In de lente van 1819 schrijft de dichter John Keats zijn Ode on Melancholy. Een ode? Maar melancholie is toch een gemoedstoestand die je liever achter je wilt laten, om snel over te gaan naar een lichtere stemming?

Toen ik werkte aan het boek en een tentoonstelling over de kunstenaar Armando, onderzocht ik de belangrijke rol van de melancholie in zijn werk. En zo ontstond de uitgave Armando en de melancholie van het scheppen.

Het bracht mij op het idee om Maarten Doorman te vragen om voor die gelegenheid het intrigerende gedicht van Keats in het Nederlands te vertalen.

Het tweede vers uit zijn Ode op de Melancholie:

Maar waar melancholie zich gelden doet

 En uit de hemel als een wolk haar tranen spilt

Die bloemen met hun hangend kopje voedt,

De heuvel groen in sluiers van april verhult;

Smaak daar uw pijn bij een bedauwde roos,

Of bij de glinstering op het gerimpeld strand,

   Of bij pioenen, weelderig en dik;

Of stel, uw liefste maakt zich rijkelijk boos,

  Laat haar dan tieren, vang haar zachte hand,

En zwelg diep, diep in haar weergaloze blik

Lees verder

Hoe verander je van een muze in een maker?

Het is prachtig weer. Tijd om te ontspannen. Gustav Klimt laat zich bij de villa aan het meer fotograferen, samen met mode-ontwerper Emilie Flöge. De schilder heeft zijn karakteristieke kaftan aan, de schouders zijn geborduurd met krullende motieven. Lachend kijkt hij naar Emilie.

Zij straalt in haar eigen creatie, met een gewaagd patroon van witte en zwarte strepen, afgezet met stroken die bestaan uit een schaakbordmotief. Dan spreidt ze haar armen uit en zien we het onverwachte effect van de zeer grote vleermuisarmen.

Klimt en Flöge koesteren jarenlang hun vertrouwelijke, intieme relatie. Zij vinden elkaar in de manier waarop ze naar hun eigen tijd kijken, inspireren elkaar in hun dagelijkse praktijk van het kunst maken.

Het is een onderwerp wat mij al langer boeit. Hoe gaat dat eigenlijk, dat werken van twee kunstenaars in wederzijdse aandacht, bewondering, in hoogte- en dieptepunten?

Mijn onderzoek begon pas echt vorm te krijgen bij het schrijven van mijn boek Ik, Ophelia en het maken van de bijbehorende tentoonstelling in het Van Gogh Museum. In het boek schets ik hoe het model voor het beroemde schilderij Ophelia, Elizabeth Siddall, zichzelf verder ontwikkelt in haar relatie met de schilder Dante Gabriel Rossetti. En hoe dit verder resoneert in het werk van moderne hedendaagse kunstenaars.

Lange tijd stappen de meeste vrouwen alleen als muze, model en minnares over de drempel van het atelier. Siddall is een voorbeeld van hoe dat vanaf het midden van de 19e eeuw steeds meer verandert. De vrouw gaat zichzelf rechtstreeks uitdrukken in de kunst.

Lees verder

Blik op de wereld, in het hart van ons bestaan

Richard Kendall, John Leighton Van Gogh’s Van Goghs (Abrams)

De Grieken, die de geheime leer van hun wereldbeschouwing in hun goden uitspreken en tegelijkertijd verzwijgen, hebben als dubbele bron van hun kunst twee godheden opgesteld, Apollo en Dionysus.

Dit schrijft Friedrich Nietzsche in 1870, wanneer hij al volop aan het nadenken is over de thema’s die gaan leiden tot zijn eerste boek. Vanaf dit moment zijn de termen het apollinische en het dionysische niet meer van het toneel verdwenen in het denken over de band tussen de kunst en het leven.

Steeds weer spreekt de filosoof over de strijd die deze twee driften – ‘bijna altijd in oorlog’ – met elkaar leveren en hoe ze in deze krachtmetingen de kunst en het leven voortbrengen.

Lees verder

Een kamer met uitzicht voor Friedrich Nietzsche

Iets meer dan twintig jaar geleden sta ik in een eenvoudige kamer. Een bed, een paar stoelen, een tafel. Brede planken vormen de wand. Ik luister. Het is stil. Alleen de machtige natuur, de bergen en het meer, laten zich voelen. Dan schijnt de late middagzon door het raam.

Ik was al in de kamer van Goethe geweest. En naast het bureau van Schiller zag ik dat hij zelf sierlijk de titels op zijn gekafte boeken had geschreven.

Deze keer was het anders. Dit is een kamer om te werken én om te leven. Hoog in de bergen, vanuit een wereld die bestaat voordat andere mensen zich laten zien.

In de zomer van 1884 leest Nietzsche zijn eigen werk, alle boeken die hij  heeft geschreven, van De geboorte van de tragedie tot Aldus sprak Zarathustra. Het is bijna zijn veertigste verjaardag. Wat gaat hij de komende jaren doen?

Lees verder

Albert Camus en het portret van Nietzsche

Soms wordt een inzicht, door feiten en ideeën naast elkaar te leggen, ineens duidelijker en bijna voelbaar. Als in een collage van verschillende materialen van Max Ernst vinden de stukjes papier, woorden en plaatjes een samenhang die er eerder nog niet was.

Op dit moment ben ik de colleges rond de betekenis van ons bestaan in de wereld aan het samenstellen. Ik maak een keuze uit de gedachten van de existentie-filosofen en de beelden in literatuur en de kunst die dit thema zichtbaar en/of ervaarbaar maken.

Ik blader in een oud boekje over Camus en zie een bekende foto. Daaronder staat: Foto van Nietzsche die in Camus’ werkkamer aan de muur hing

Het hoofd van Nietzsche staart voor zich uit in de verte, zijn handen rustend op elkaar. Het is dan al lang geleden dat de filosoof samenhangend sprak. Nu ligt hij in zijn witte hemd op de sofa en zwijgt. Maar andere denkers en kunstenaars praten verder. Ze voelen zich uitgedaagd om zelf een positie te vinden, een manier om met zijn vaak pijnlijke inzichten om te gaan.

Het is opvallend hoe ondanks het absurde van ons bestaan op aarde, Camus hartstochtelijk en vol emotie blijft schrijven over dat toevallige leven en de doorslaggevende rol van de kunst.

Uit: Morvan Lebesque, Albert Camus, uitgave uit 1966

In zijn dagboek noteert hij:

‘Kunstenaars en kunstwerk. Het echte kunstwerk is dat wat niet alles zegt. Er bestaat een zeker verband tussen de globale ervaring van een kunstenaar, zijn gedachten + zijn leven (-) en het oeuvre dat deze ervaring weerspiegelt. Dit verband is slecht wanneer het kunstwerk die ervaring in haar geheel een omlijsting van literaire franje geeft. Dit verband is goed wanneer het kunstwerk als uit de ervaring gehouwen is, het geslepen facet van een diamant waarin de innerlijke gloed ten volle is geconcentreerd.’

Het is niet gemakkelijk om dit leven te laten fonkelen. Maar Camus en zijn metgezellen durven het aan hier mee aan de slag te gaan. Om tegen de keer in deze inzichten woorden te geven. En geïnspireerde kunstenaars vinden in literatuur en beeldende kunst hun eigen vorm voor dit thema.

Op deze manier laat een verdieping in de betekenis van onze existentie je anders kijken naar ons eigen nu.

Wilt u dit meemaken, ga dan samen met mij de confrontatie aan met dit absurde maar springlevende bestaan.

U kunt zich nog maar een paar dagen inschrijven, tot en met woensdag 23 september.

We spreken elkaar nader.

Inschrijven: https://hovo.vu.nl/nl/cursusaanbod/najaar-2020/filosofie-en-religie/tussen-essentie-en-existentie/index.aspx

 

Lees verder

Waarom je verdiepen in filosofie en kunst?

Als de wereld om je heen aan het veranderen is?

Laatst nam ik een filmpje op voor HOVO Amsterdam.

Daarin benoem ik iets wat mij nu in deze tijd opvalt. Namelijk dat er zoveel wordt gepraat over de betekenis van kunst. Dat is natuurlijk belangrijk.

Maar ik denk dat het nog belangrijker is dat we zien hoe kunst in verband staat met onszelf en het leven in het hier en nu.

Om je te verdiepen in hoe dat nu eigenlijk werkt, en hoe bijvoorbeeld kunst die je niet zo mooi vindt, je toch kan helpen om iets van jezelf en je eigen tijd te begrijpen.

Expressionisme ook letterlijk 

In de zomercolleges rond kunst en filosofie die ik ook dit jaar in deze tijd aan het voorbereiden ben kun je ervaren hoe dat eigenlijk werkt. Zelf ben ik iedere keer weer verrast over het doorzettingsvermogen en de vooruitziende blik die je nodig hebt als je als kunstenaar iets gaat doen wat je publiek niet kent, maar waar je ook zelf nog niet zoveel over weet! Zo’n idee uitdrukken terwijl je aan het denken bent…dat is niet makkelijk. Lees verder

Cerezo en flor & Inventos – Twee gedichten rond lente en verlangen van Federico García Lorca

De gedichten uit het ‘Álbum Blanco’ van Federico García Lorca kennen we nog niet zo lang. Het manuscript was lang onder de hoede van de dichter en schrijver Gerardo Diego en is pas eind jaren 80 gepubliceerd.

Cerezo en flor en Inventos behoren tot een verzameling van gedichten die bedoeld zijn voor een uiteindelijk niet gepubliceerde bundel  met de titel Suites en zijn gedateerd op 8 augustus 1921. Lees verder

Hoe ontstaat een kunstwerk? Anselm Kiefer, Armando en de natuur als maker

Hoe ontstaat een kunstwerk?

Anselm Kiefer vertelt erover in een recent  interview in het Getty Center in Los Angeles. Een kunstenaar schept nooit zomaar ‘ex nihilo’ (uit het niets). De kunstenaar bevindt zich in de stroom en de dingen gaan door hem heen. Zo wordt hij als het ware doordrongen van de gedachten en de beweging. Ik luisterde naar zijn formulering en dacht meteen aan  ‘Fluxus’ en zijn vroegere docent Joseph Beuys en inderdaad duikt het woord in de conversatie op. Lees verder