‘Ik begin met het maken van ruimte’ zegt Helen Frankenthaler

Voor haar betekent het idee dat je een canvas op de grond kan leggen en dat je als schilder ook zo kan werken een bevrijding. Wat volgt is een opmerkelijke ontwikkeling als kunstenaar, in haar werk en in haar leven.

Ik ben daarom toch gaan kijken naar de tentoonstelling Frankenthaler/Judd, op dit moment in Amersfoort. Ik zeg toch, omdat de foto van de centrale hal in het museum op de website al liet zien dat de combinatie van deze twee kunstenaars, wat hun afzonderlijke kwaliteiten ook zijn, niet echt werkt.

Ik sta daar in de ruimte. Hoe groot ook, op deze manier krijgen haar schilderijen te weinig lucht. Je wilt een stapje achteruit kunnen doen om het werk beter te bekijken. Maar wat een schilderijen én een bijzonder ruimtelijk beeld. En dan te bedenken dat er op dit moment maar drie werken van haar in een Nederlandse collectie zitten. Dit blijft een uitgelezen kans om oog in oog de vorm en kleur van haar schilderijen te ervaren.

In de winkel van het museum liggen twee catalogi naast elkaar. Een fraaie uitgave Helen Frankenthaler gaat over een tentoonstelling in het Kunstmuseum in Basel. Maar daarnaast ligt de catalogus Creation in Form and Colour rond de kunstenaar en docent Hans Hoffman (1880-1966). Hoe toepasselijk!

Tentoonstellingsbeeld uit Frankenthaler/Judd Foto: Wilco Schipper

Al voor de oorlog kwam Hoffman vaker in de Verenigde Staten om les te geven en te werken. Op die manier bracht hij de gedachten en de beschouwingen van de avant-garde kunststromingen, zoals het Duitse expressionisme, naar de jonge schilders en belangstellenden in opleiding.

Zijn solo tentoonstelling in New York in 1944 is doorslaggevend voor de ontwikkeling van de stroming die abstract expressionisme zou gaan heten.

Ook Helen Frankenthaler zal hij in grote mate beïnvloeden met zijn kunst.

In de online lezing Helen Frankenthaler schildert bespreken we de ontwikkeling van haar werk. Hoe werkt zij? Wat denkt ze daar zelf over?

Wat is haar plaats in de beroemde groep kunstenaars, zoals Jackson Pollock en Willem de Kooning van de New York School? Wat betekenen schoonheid en kunst voor haar? We kijken dieper naar een selectie van belangrijke schilderijen uit haar oeuvre en leren haar zo beter kennen. En we vertellen meer over hoe Frankenthaler zelf denkt dat haar werk het beste tentoongesteld kan worden; dat kan ik niet laten.

Het zo spontaan ontstane idee voor deze lezing sluit natuurlijk prachtig aan bij mijn zomercolleges De filosofie van de abstracte kunst van dit jaar bij HOVO Amsterdam. Zowel voor als na bezoek van deze tentoonstelling biedt dit de gelegenheid om een bijzondere kunstenaar te ontmoeten en te waarderen. Want, zoals ze zelf zegt, terwijl ze in haar atelier staat in 1967: ‘Ik ben niet betrokken bij het maken van goede vrouwenschilderkunst, ik ben bezig met het maken van goede schilderijen’.

Nieuwsgierig?

● Inschrijving: We houden het eenvoudig. Mail katjarodenburg@antheia.nl met vermelding van je naam en ‘Helen Frankenthaler’ *

● Wanneer vindt deze dag plaats? Online live lezing per zoom op zondag 22 november met inloop v.a. 10.00 u, start 10.15 tot ca. 12.00 u, met een kleine pauze rond 11.00 u.

● Ik houd deze lezing in mijn studeerkamer. Verwacht geen flitsende achtergrondbeelden in een professionele studio. Wel een boekenkast, voldoende licht en een hele goede microfoon. Een intieme setting dus.

● Hoe kan ik de kunst afbeeldingen volgen? Beeldpresentatie Tijdens de live online lezing onderzoeken we de vragen aan de hand van beeldmateriaal, de presentaties worden gedeeld en verschijnen op uw scherm.

● Kan ik zelf ook vragen stellen? Vragen Bij het college is er gelegenheid om vragen te stellen. Dit doen we live op het eind van de lezing.

● Wanneer krijg ik de uitnodiging met de link naar de lezing? U ontvangt de link naar de ONLINE LIVE lezing via Zoom op de dag zelf voor 8.30 u.

● Hoeveel bedraagt de entree? Entree lezing inclusief hand-out: 18,- (incl.btw)

● * Bij de bevestiging van de inschrijving ontvang je de betaalgegevens. Als je je telefoonnummer erbij zet kunnen wij evt. in voorkomend geval helpen met het verkrijgen van toegang tot de online lezing.

Vragen of opmerkingen? Stel je vraag per mail of bel mij: 06-38280926

Graag eerst even testen? Je kunt ook met mij een afspraak maken voor een proef-zoomontmoeting

En ken je iemand in je omgeving die je wilt wijzen op deze lezing? Iedereen die zich wil verdiepen in de relatie tussen filosofie en kunst en Helen Frankenthaler is welkom. Dank.

Tot ziens,

Katja Rodenburg

Katja Rodenburg is filosoof, denkt na over kunst, maakt tentoonstellingen en geeft colleges rond esthetica, kunstfilosofie en existentiële vragen. Zij is vooral geïnteresseerd in het proces van het maken, en in de raakvlakken met het proces van het denken. Al jaren geeft zij colleges aan het HOVO instituut van de Vrije Universiteit Amsterdam. Zij schreef eerder onder andere Ik, Ophelia, over kunstenaars als John Everett Millais en Julia Margaret Cameron, Rineke Dijkstra en Helen van Meene en Armando en de melancholie van het scheppen, over de filosofische thema’s van de kunstenaar. Daarnaast werkt zij als leiderschap, visie en strategie-adviseur op het gebied van kunst en cultuur (musea). Meer op: antheiablossoms.blog              

De priesteres van de kunst

Ze kijkt je met doordringende ogen aan, het beeld van Leonora Carrington dat nu in Museum Arnhem te zien is. Ook te midden van beelden van grootheden als Jean Arp en Henry Moore blijft ze stevig overeind. Een wereld op zichzelf. Voor Carrington belichaamt dit beeld de vrouwelijke scheppingskracht en de sterke verbinding met de natuur.

Het surrealisme staat in de belangstelling, nu meer dan honderd jaar geleden het Surrealistisch Manifest (1924) van André Breton verscheen. In Rotterdam reageren hedendaagse kunstenaars op deze thema’s en in de tentoonstelling Het fantastische landschap in Arnhem zijn met name vrouwelijke kunstenaars te zien. Daarbij springt vooral de variatie en veelvormigheid in het oog.

Inventora del Atole (2011) door Leonora Carrington in Museum Arnhem  Foto: Wilco Schipper

Lang wordt het surrealisme toch vooral als een mannenzaak gezien. In zijn manifest noemt Breton veel mannelijke kunstenaars en schrijvers als te bewonderen voorlopers of beoefenaars van deze manier van kijken. Waar hij ook vaak ruzie mee krijgt, daarover later meer.

Lees verder: De priesteres van de kunst Lees verder →

Friedrich & Friedrich op weg in de natuur

Temidden van alle vooruitgang en het alleen maar kijken naar de natuur als een bron waar de mens naar eigen zin over kan beschikken, zet de dichter-filosoof Friedrich Hölderlin (1770-1843) een vraagteken. Hij ervaart de natuur en het landschap wat hem omringt anders. In een brief uit 1796 schrijft hij aan een vriend hoe hem dat voor ogen staat. Wat we nodig hebben is juist een gevoel voor de schoonheid van de natuur, de esthetische blik. Alleen zo kunnen we een begin maken met het overwinnen van het conflict dat we ervaren tussen onszelf en de wereld van de natuur.

Foto: Wilco Schipper

De jonge Friedrich Nietzsche is een bewonderaar en schrijft in het kader van een opdracht op school een verdedigingsschrift van de dan al bijna vergeten dichter-denker en zijn werk: ‘Inderdaad, dit proza is muziek – zachte smeltende klanken, onderbroken door pijnlijke dissonanten -.’

Met de lezing Friedrich & Friedrich – de natuur als spiegel zetten we de traditie van de Christmas Lecture voort. Zoals gebruikelijk leggen we een verband tussen aan de ene kant de filosofie en aan de andere kant de kunst(en). Wat zoeken deze denkers en kunstenaars in de natuur en het landschap? Hoe kunnen zij ons inspireren?

Lees verder →

Wat betekent het landschap voor mij?

Ik ga wijsbegeerte studeren en stap de universiteit in Nijmegen binnen. We hebben een eigen, laag gebouw van twee verdiepingen. Een onnavolgbaar doolhof van smalle en iets grotere gangen. En een mooie bibliotheek, met een binnentuin. En kleine stoffige docentenkamertjes, waar het ruikt naar oude boeken en oude koffievlekken, die zich aftekenen op het ruwe metselwerk. En…genoeg over de couleur locale.

Daar hoor ik al gauw mijn medestudenten praten over een interessante, onorthodoxe filosoof. Hij trekt meer en meer studenten en zijn laatste college wordt steeds druk na besproken. Hij heet Ton Lemaire en zodra ik kan volg ik óók zijn colleges cultuurfilosofie.

Het is bijna té inspirerend. Ademloos volg ik zijn verhalen die de verschillende disciplines moeiteloos met elkaar verbinden. Ze gaan niet alleen over onszelf en onze plaats in de wereld maar ook over hoe wij dit vertalen in onze kunst en cultuur. En dat het uitmaakt hoe wij denken over de natuur, en hoe nodig dat is. Mijn notities blijven zich maar vullen met boeken en artikelen waarvan ik vind dat ik ze allemaal ook zelf moet lezen. Dan maar wat minder uurtjes slapen.

Lees verder →

Wat is de waarde van kunst? Sneak Preview

Deze weken moeten kunst en cultuur met alle macht maar aantonen dat ze belangrijk zijn voor ons en onze samenleving. Wat is de waarde van kunst en literatuur? Of je dat echt kan meten is de vraag.

Maar misschien moeten we wel meer nadenken over dit thema: wat heeft de kunst nu eigenlijk met ons bestaan op de wereld te maken?

Heel veel volgens filosoof Friedrich Nietzsche, die in 1872 optekent: Slechts als een esthetisch fenomeen is ons bestaan te rechtvaardigen. Kunst vormt niet een soort bellengerinkel bij ons zijn op de wereld. Met andere woorden, iets wat wel gemist kan worden. Nee, het behoort tot het hart van onze existentie. Deze gedachte van Nietzsche roept vragen op die vanaf zijn dood in 1900 doorwerken in de filosofie.

Bron afbeelding: HOVO Amsterdam najaargids 2024

In de serie najaarscolleges Op zoek naar betekenis – (over) leven met kunst en cultuur volgen we het verrassende verband tussen het nadenken over onze existentie en de rol van kunst en literatuur daarin. Daarbij maken we kennis met zes moderne Franse en twee Italiaanse filosofen.

Lees verder →

Op de fiets voor de nieuwe kunst

Waar kunstenaar Gabriele Münter ook heen reist, ze doet haar uiterste best om haar fiets na te laten sturen. Dat heeft een goede reden.

Want, ‘zonder fiets ben ik maar een half mens’, zo laat ze weten.

Bijzonder omdat in die tijd het fietsen voor een vrouw, laat staan het in bezit zijn van dit vervoermiddel, nog lang niet zo vanzelfsprekend is.

Het is een spannende, bijna bruisende periode. Vol verwachting en verandering ontwikkelt haar kunst en die van haar geliefde Wassily Kandinsky zich langzaam tot wat hen voor ogen staat. Een andere manier van kijken naar de werkelijkheid ontstaat.

Lees verder →

Le chemin de Nietzsche?

Het moment is voor mij gekomen, dat ik terugkeer naar de wereld als een Fransman vertelt Nietzsche. Een krachtige, misschien verrassende uitspraak die te denken geeft. Wat vindt de filosoof daar eigenlijk, in het zuiden van Frankrijk, in de lucht, de natuur, in het landschap?

Het denken van Nietzsche zoekt gedurende zijn leven naar een tegenwicht voor de zwaarte van het Duitse denken. Daarbij verplaatst hij zich ook fysiek door Europa. Altijd op zoek naar een plaats waar hij zich beter zal voelen, lichter en helderder…

Juist in een beslissende periode in zijn leven en werk, tussen 1885 en 1888, verblijft hij vaak rond Nice. Veel verborgen plekken en hoogten in het landschap van Nice hebben voor mij door onvergetelijke ogenblikken wijding gekregen schrijft hij in Ecce Homo.

Onder de indruk van zijn nieuwe omgeving schrijft hij in een brief aan een goede vriend eind november 1885:

Lees verder →

Denken op de berg?

Lang geleden zit ik langs het wandelpad in Sils-Maria. Ik leun achterover, het meer glinstert beneden mij. De rots is warm geworden door de zon, ik voel de warmte in mijn rug. Hier, hoog in de bergen is Nietzsche vrij om te wandelen en te klimmen. Ondertussen denkt hij na en schrijft zijn gedachten onderweg al in de kern op. Ik vertelde daar over zijn leven en werk, soms zelfs op dezelfde plaatsen als waar zijn ideeën zijn ontstaan.

Toen ik dit jaar nadacht over het thema voor de Christmas Lectures, realiseerde ik mij dat ik dat gedeelte, het denken op de berg, daar nog niet had uiteengezet. Maar een onderwerp, waarbij je naar beneden kijkt, en waar alles zich voor je ontrolt, de heuvels, de paden en de mogelijkheden die je kan vinden… dat voelt meer als een inzicht om het nieuwe jaar mee te beginnen.

Vandaar dat we dit keer 2024 beginnen met de Nieuw Jaar Colleges. In deze online live colleges gaan we ons op twee achtereenvolgende dagen buigen over het thema Denken op de berg – Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche en Peter Wessel Zapffe.

Lees verder →

Van de onverschrokken schoonheid

Op dit moment ben ik mijn najaar-colleges rond de ‘onverschrokken schoonheid’, over het mooie in de filosofie, de natuur en de kunst, aan het voorbereiden. Het mooie is terug van weggeweest in het debat in de kunsten, maar staat nu in een ander licht. Wat is schoonheid op dit moment? Waartoe is er schoonheid?

Een belangrijke andere vraag raakt direct aan hoe wij ons bestaan ervaren in de wereld. Juist in tijden van crisis en onzekerheid kan het opmerken van schoonheid een essentiële kracht voor ons betekenen.

Een voorbeeld van hoe dat kan werken las ik vandaag bij de Noorse filosoof en bergbeklimmer Peter Wessel Zapffe (1899-1990). Deze bij ons niet zo bekende denker ontrafelt hoe de kunst een tegenwicht kan vormen, een manier om met het leven, dat lang niet altijd gemakkelijk is, om te gaan.

Lees verder →

Het innerlijke landschap ● De filosofie van Werner Herzog

Onlangs was ik op de pre-view van de tentoonstelling Werner Herzog The Ecstatic Truth in het filmmuseum Eye. Daar werd ook de meest recente documentaire rond de filmer getoond. We zien hem daar op bezoek in een favoriet museum in Los Angeles. Hij tuurt enthousiast in de vitrines. Artefacten, documenten en andere voorwerpen belichten gebeurtenissen…die niet echt hebben plaatsgevonden.

‘Het begin van veel van mijn films’, zo vertelt de regisseur en schrijver, ‘is een landschap, of het nu een echt bestaande plaats is of een imaginaire, hallucinaire plek uit een droom. Misschien moet ik vertellen dat de landschappen niet zozeer de aanleiding zijn voor een film, ze worden eerder de ziel van de film’.

Werner Herzog heeft zijn eigen weg gekozen, en ontwikkelt ook nu nog steeds zijn eigen manier van maken. Al vroeg realiseert hij zich dat je dat zelf zal moeten doen, als wat je wil niet past in het traditionele systeem van regisseren en films produceren.

‘Mijn doel is altijd om meer over de mens zelf uit te vinden, en film is mijn medium om dat te doen’

Hoe kijkt hij naar de wereld? Wat heeft zijn proces van het maken van zijn werk te maken met hoe hij over de mens en de wereld nadenkt?

Lees verder →