Vuur, aarde, lucht en water

De meest oude filosoof, die traditioneel aan het begin van het westerse denken wordt geplaatst, wordt niet voor niets ‘de duistere’ genoemd.

Proberen te achterhalen hoe Heraclitus denkt, uit slechts een handvol zinnen en stukjes (ca. 126) lijkt op het uitvoeren van filosofische archeologie.

Heraclitus Katja Rodenburg

Toch rijst er uit die paar fragmenten een indruk van zijn persoonlijkheid op en, soms in een korte flits, het waarom van zijn inzichten. En krijgen we ook een gevoel van, zou ik zeggen, zijn vasthoudendheid.

Hij staat met de voeten op de aarde. Kijkt omhoog en weer naar beneden, voelt de zandkorrels onder zijn voeten, de wind op zijn huid en loopt door het water naar de overkant. Om zich daarna te warmen aan het vuur.

Soms klinken zijn overgebleven woorden als een mantra, als een meditatie. Bijvoorbeeld fragment 10: Samenvoegingen zijn gehelen en geen gehelen, het overeenstemmende is het tegenstemmende, wat samenklinkt is een wanklank, en uit alles één en uit één alles.

Ik moest weer aan hem denken toen ik een recent interview las met de land-art kunstenaar Richard Long. Zevenenzeventig jaar is hij alweer. Ik volg hem al lang op zijn weg. Naast zijn kunstwerken raak ik ook op zijn proces van werken niet uitgekeken.

Net als bij Armando in zijn latere periode, draagt Long inmiddels heel wat met zich mee. ‘I now have a lot of history, zegt hij. Het voelt alsof ik, elke keer dat ik ga wandelen, de geschiedenis van al die andere wandelingen die ik heb gemaakt, meedraag in mijn rugzak’.

Voor mij een aansporing om deze twee werelden weer met elkaar in contact te laten komen. In de online-live lezing Vuur, aarde, lucht en water – Heraclitus en Richard Long lezen we een keuze uit de klassieke fragmenten van Heraclitus en gebruiken we dit als uitgangspunt om  in het tweede deel van de lezing het werk van Richard Long te benaderen.

Als ik kijk naar wat ik dit jaar ga doen, staan de meeste colleges en presentaties in het teken van de schoonheid. Vragen daarover zijn in de filosofie van de kunst weer actueel aan het worden. Daarom sluiten we af met een antwoord op de vraag waar de schoonheid schuilt in het werk van de filosoof Heraclitus en de kunstwerken van Richard Long.

En ja, ik lees ook dat het Rijksmuseum Long heeft uitgenodigd om vanaf mei zijn werk in de Rijksmuseumtuinen te laten zien. Benieuwd welke ingrepen hij in het stadse tuinlandschap gaat doen.

Inschrijven: via mail naar katjarodenburg@antheia.nl

Online live lezing per zoom op vrijdag 3 februari van 10.15 – 12.00, inloop v.a. 10.00 u

Vragen Bij de lezing is er gelegenheid om vragen te stellen

Beeldpresentatie Tijdens de lezing verschijnt de presentatie op uw computer, tablet of telefoon

Link lezing U ontvangt de link naar de ONLINE LIVE -lezing via Zoom op vrijdag 3 februari voor 9.00 u.

Voorbereiding Enkele dagen voor de lezing ontvangt u een digitale hand-out met de fragmenten van Heraclitus en Richard Long die we gaan bespreken

Digitaal dossier Binnen een week na de lezing ontvangt u een bijpassend kort digitaal dossier per mail

Entree online-lezing: 18,00 (incl.btw)

● Bij de bevestiging van inschrijving ontvangt u de betaalgegevens.

Van het donker naar het licht: Odilon Redon

‘Een kunstenaar weet heel goed dat van alles wat hij maakt, die werken het beste zijn bedoelingen weergeven en hemzelf onthullen, die in eenzaamheid gemaakt zijn. Elk ontstaan is enigszins schemerig en mysterieus.’

Zo schrijft Odilon Redon in 1913 in zijn Confidenties van een kunstenaar.

Ondanks zijn grotere bekendheid is de kunstenaar zelf raadselachtig gebleven. Het symbolisme, de kunststroming die voornamelijk is ontstaan in Frankrijk en België, is moeilijk te doorgronden. De gedichten van Charles Baudelaire, de schilderijen van Gustave Moreau vormen naast de kunst van Redon de belangrijkste werken die hieruit zijn ontstaan.

Wat willen deze individuele en eigenzinnige kunstenaars?

In ieder geval willen zij hun ongenoegen met de verdere opmars van het rationalisme en het materialisme in de westerse cultuur uitdrukken. Het gebied wat zij betreden vormt het tegendeel ervan. Zij laten een andere kant van de mens zien: ons vermogen om te dromen en de wil om onze verbeeldingskracht te laten werken. En zij wijzen ons op het ‘spirituele’, het onzichtbare geestelijke, zoals het aanwezig is in de natuur en onszelf.

Tijdens de Christmas Lectures Van het donker naar het licht – Odilon Redon en het scheppen van kunst volgen wij in dit perspectief de ontwikkeling van de kunstenaar.

We maken mee hoe hij na een periode vol werken in streng zwart-wit, zijn les noirs, de kracht van het gebruik van kleur ontdekt. En op welke manier hij zijn kleuren in dienst van het onzichtbare gaat laten spreken.

Lees verder

Wat is de geheime kracht van de melancholie?

In de lente van 1819 schrijft de dichter John Keats zijn Ode on Melancholy. Een ode? Maar melancholie is toch een gemoedstoestand die je liever achter je wilt laten, om snel over te gaan naar een lichtere stemming?

Toen ik werkte aan het boek en een tentoonstelling over de kunstenaar Armando, onderzocht ik de belangrijke rol van de melancholie in zijn werk. En zo ontstond de uitgave Armando en de melancholie van het scheppen.

Het bracht mij op het idee om Maarten Doorman te vragen om voor die gelegenheid het intrigerende gedicht van Keats in het Nederlands te vertalen.

Het tweede vers uit zijn Ode op de Melancholie:

Maar waar melancholie zich gelden doet

 En uit de hemel als een wolk haar tranen spilt

Die bloemen met hun hangend kopje voedt,

De heuvel groen in sluiers van april verhult;

Smaak daar uw pijn bij een bedauwde roos,

Of bij de glinstering op het gerimpeld strand,

   Of bij pioenen, weelderig en dik;

Of stel, uw liefste maakt zich rijkelijk boos,

  Laat haar dan tieren, vang haar zachte hand,

En zwelg diep, diep in haar weergaloze blik

Lees verder

Hoe verander je van een muze in een maker?

Het is prachtig weer. Tijd om te ontspannen. Gustav Klimt laat zich bij de villa aan het meer fotograferen, samen met mode-ontwerper Emilie Flöge. De schilder heeft zijn karakteristieke kaftan aan, de schouders zijn geborduurd met krullende motieven. Lachend kijkt hij naar Emilie.

Zij straalt in haar eigen creatie, met een gewaagd patroon van witte en zwarte strepen, afgezet met stroken die bestaan uit een schaakbordmotief. Dan spreidt ze haar armen uit en zien we het onverwachte effect van de zeer grote vleermuisarmen.

Klimt en Flöge koesteren jarenlang hun vertrouwelijke, intieme relatie. Zij vinden elkaar in de manier waarop ze naar hun eigen tijd kijken, inspireren elkaar in hun dagelijkse praktijk van het kunst maken.

Het is een onderwerp wat mij al langer boeit. Hoe gaat dat eigenlijk, dat werken van twee kunstenaars in wederzijdse aandacht, bewondering, in hoogte- en dieptepunten?

Mijn onderzoek begon pas echt vorm te krijgen bij het schrijven van mijn boek Ik, Ophelia en het maken van de bijbehorende tentoonstelling in het Van Gogh Museum. In het boek schets ik hoe het model voor het beroemde schilderij Ophelia, Elizabeth Siddall, zichzelf verder ontwikkelt in haar relatie met de schilder Dante Gabriel Rossetti. En hoe dit verder resoneert in het werk van moderne hedendaagse kunstenaars.

Lange tijd stappen de meeste vrouwen alleen als muze, model en minnares over de drempel van het atelier. Siddall is een voorbeeld van hoe dat vanaf het midden van de 19e eeuw steeds meer verandert. De vrouw gaat zichzelf rechtstreeks uitdrukken in de kunst.

Lees verder

Blik op de wereld, in het hart van ons bestaan

Richard Kendall, John Leighton Van Gogh’s Van Goghs (Abrams)

De Grieken, die de geheime leer van hun wereldbeschouwing in hun goden uitspreken en tegelijkertijd verzwijgen, hebben als dubbele bron van hun kunst twee godheden opgesteld, Apollo en Dionysus.

Dit schrijft Friedrich Nietzsche in 1870, wanneer hij al volop aan het nadenken is over de thema’s die gaan leiden tot zijn eerste boek. Vanaf dit moment zijn de termen het apollinische en het dionysische niet meer van het toneel verdwenen in het denken over de band tussen de kunst en het leven.

Steeds weer spreekt de filosoof over de strijd die deze twee driften – ‘bijna altijd in oorlog’ – met elkaar leveren en hoe ze in deze krachtmetingen de kunst en het leven voortbrengen.

Lees verder

Mens en/of Beest?

Het museum lijkt leeg, het moet tegen sluitingstijd zijn. Ik loop door de grote ruimtes van Fondation Beyeler in Basel. Het licht stroomt naar binnen door de grote ramen.

Ik passeer het ene grote werk na het andere. Als iconen hangen ze daar, zacht glanzend maar stil. Mijn hakken klinken hard op de vloer, ik probeer wat zachter te lopen.

Dan sla ik een hoek om. Het licht is nu minder fel geworden. Het schilderij verschijnt voor mij, op een paar meter afstand. Het heeft zich losgemaakt van de muur. Het werk zweeft. Ik weet niet wat ik zie, maar het werk ademt. Het leeft.

Lees verder

Afstand houden … om dichterbij te komen?

Was suche ich in dieser Gesellschaft, mit der ich seit zwanzig Jahren keinen Kontakt haben wollte, und die ihren Weg gegangen ist, wie ich den meinigen?

uit: Holzfällen (Houthakken)

In 1965 koopt schrijver Thomas Bernhard een vervallen boerderij, een ‘Vierkanthof’, in Ohlsdorf, Oostenrijk. De komende tien jaar zal de schrijver het complex verbouwen. Hij wil een ware denk – en schrijf ‘kerker’ inrichten, waar hij ongestoord in zijn eigen vormgegeven ambiance zijn werk kan uitvoeren.

Nu zit op het erf halfbroer Peter Fabjan samen met de interviewer op een bankje. Er komt heel wat voorbij, in dit toch maar korte gesprek van een kwartiertje. Het is duidelijk dat het niet eenvoudig was om met Thomas Bernhard de schrijver om te gaan. Zeker niet wanneer je zijn jongere broer bent.

Een niet te overbruggen distantie. Van iemand die steeds weer bewijzen verlangt van je loyaliteit. Ik volg het gesprek maar mijn gedachten dwalen af. Of blijven haken zo je wilt. Deze afstand tot je ‘naasten’, tot de wereld, is dit niet iets dat fundamenteel is voor zijn schrijfpraktijk?

Lees verder

Caspar David Friedrich voelt het landschap

Niet veel mensen weten dat op het bekende schilderij Monnik aan zee (1808-1810) ooit een stuk meer te zien was dan nu. Eerst schildert Friedrich enkele schepen op zee. Maar wanneer hij naar het doek kijkt is hij niet tevreden. En dan neemt hij een moedige beslissing: hij laat de schepen verdwijnen. De zee wordt de hoofdpersoon. De monnik blijft alleen achter op het strand. Klein en nietig, in een weidse ruimte van lucht, water en aarde. Wij kijken en voelen. Net als hij ervaren wij de intense aanwezigheid van de natuur.

Dit schilderij is meer dan wat het afbeeldt. Het komt overeen met de ervaring van onszelf als toeschouwer in de moderne wereld, een ervaring dit toen begon. Wij zijn alleen terwijl we tegenover het immense van het universum staan. Het is alsof de geheimen van de religie en het ritueel de kerk hebben verlaten. Ze bevinden zich nu ergens in de natuurlijke wereld. Ze laten zich alleen in de machtige natuur zien.

De moderne wereld gaat verder. En Friedrich is op zoek naar een manier om zijn ervaring van het heilige, het sacrale, het ‘dat wat je niet kan benoemen’ weer te laten plaatsvinden.

Lees verder

Een kamer met uitzicht voor Friedrich Nietzsche

Iets meer dan twintig jaar geleden sta ik in een eenvoudige kamer. Een bed, een paar stoelen, een tafel. Brede planken vormen de wand. Ik luister. Het is stil. Alleen de machtige natuur, de bergen en het meer, laten zich voelen. Dan schijnt de late middagzon door het raam.

Ik was al in de kamer van Goethe geweest. En naast het bureau van Schiller zag ik dat hij zelf sierlijk de titels op zijn gekafte boeken had geschreven.

Deze keer was het anders. Dit is een kamer om te werken én om te leven. Hoog in de bergen, vanuit een wereld die bestaat voordat andere mensen zich laten zien.

In de zomer van 1884 leest Nietzsche zijn eigen werk, alle boeken die hij  heeft geschreven, van De geboorte van de tragedie tot Aldus sprak Zarathustra. Het is bijna zijn veertigste verjaardag. Wat gaat hij de komende jaren doen?

Lees verder

Het poëtische weten – María Zambrano en het andere denken

‘We wilen een goed leven, maar jagen alleen na wat meetbaar is’, stelde laatst een socioloog vast in de krant. We willen de wereld naar onze hand zetten en controleren, zeker in onzekere tijden als deze. Maar zo vergeten we dat we zelf ons contact met de wereld levend moeten houden. Op een andere manier, niet alleen met ons verstand.

De Spaanse filosoof María Zambrano (1904-1991) ontdekt dit al tijdens haar studie. Er is zoveel meer dan de rede van de traditionele filosofie. Wij denken niet alleen, we voelen, we verlangen, we lijden, we hebben dromen, we mijmeren. Hoe kon deze pijnlijke scheiding tussen de ratio en het hart ontstaan? Op welke manier kunnen wij toch schrijven en kunst maken?

Lees verder