Wat is de geheime kracht van de melancholie?

In de lente van 1819 schrijft de dichter John Keats zijn Ode on Melancholy. Een ode? Maar melancholie is toch een gemoedstoestand die je liever achter je wilt laten, om snel over te gaan naar een lichtere stemming?

Toen ik werkte aan het boek en een tentoonstelling over de kunstenaar Armando, onderzocht ik de belangrijke rol van de melancholie in zijn werk. En zo ontstond de uitgave Armando en de melancholie van het scheppen.

Het bracht mij op het idee om Maarten Doorman te vragen om voor die gelegenheid het intrigerende gedicht van Keats in het Nederlands te vertalen.

Het tweede vers uit zijn Ode op de Melancholie:

Maar waar melancholie zich gelden doet

 En uit de hemel als een wolk haar tranen spilt

Die bloemen met hun hangend kopje voedt,

De heuvel groen in sluiers van april verhult;

Smaak daar uw pijn bij een bedauwde roos,

Of bij de glinstering op het gerimpeld strand,

   Of bij pioenen, weelderig en dik;

Of stel, uw liefste maakt zich rijkelijk boos,

  Laat haar dan tieren, vang haar zachte hand,

En zwelg diep, diep in haar weergaloze blik

De melancholie blijkt een ondergrondse kracht te zijn, en bijna onmisbaar in het creatieve proces.

Aristoteles is de eerste die dit onderzoekt in zijn werk Over melancholie. Hij ontdekt een geheimzinnige relatie tussen de ‘zwartgalligheid’ of het ‘zwart zien’ en mensen die uitblinken. Hij vindt voorbeelden in het bestuur, de politiek en de diverse kunsten. Lukt het hen ondanks of dankzij de melancholie om boven zichzelf uit te stijgen?

In mijn collegeserie Ode aan de melancholie onderzoek ik samen met u de melancholie niet als een te vermijden stemming maar als een positieve, creatieve kracht. In de filosofie, de kunsten én het leven. Dit doen wij op een bijzondere manier. Wij ontmoeten de filosofen, schrijvers/dichters en kunstenaars in verschillende gedaanten. We ontdekken welke vorm ze vinden om wat zij willen te bereiken, bijvoorbeeld als kluizenaar, reiziger of buitenstaander.

Wat levert de kracht van de melancholie hen op? Wat kunnen wij daarvan leren?

We bespreken daarbij voorbeelden uit het werk van filosofen, dichters en schrijvers en kunstenaars. We maken gebruik van tekstfragmenten en beeldpresentaties. Zo ontmoeten we bijvoorbeeld de filosofen Arthur Schopenhauer en Anne Dufourmantelle, schrijvers Jan Jacob Slauerhoff en Ingeborg Bachmann, dichters Rainer Maria Rilke en Sylvia Plath, en de kunstenaars Anselm Kiefer en Louise Bourgeois.

Durft u het aan om u, samen met mij, te verdiepen in de geheime kracht van de melancholie?

Inschrijven: https://vu.nl/nl/onderwijs/hovo-amsterdam/cursussen-opleidingen/cursus-ode-aan-de-melancholie-als-creatieve-kracht

Laat u ook aan mij weten wanneer u naar de najaarscolleges in Amsterdam komt, of wanneer u zich al ingeschreven hebt, of wanneer u belangstelling heeft.

Want op dinsdag 30 augustus a.s. verzorg ik tussen 10 en 11 uur een sneak-preview via zoom. Ik introduceer Ode aan de melancholie in de vorm van een mini-college en u kan mij vragen stellen over dit thema en de literatuur.

Reserveren mini-college: U kunt uw plaats voor dit mini-college kosteloos reserveren via: katjarodenburg@antheia.nl onder vermelding van ‘mini-college’ en de datum in de onderwerpregel.

Vragen of opmerkingen? Stel uw vraag per mail of bel mij: 06-38280926

Graag eerst even testen? U kunt ook met mij een afspraak maken voor een proef-zoomontmoeting

In ieder geval,

Tot ziens,

Met vriendelijke groet, Katja Rodenburg

Mens en/of Beest?

Het museum lijkt leeg, het moet tegen sluitingstijd zijn. Ik loop door de grote ruimtes van Fondation Beyeler in Basel. Het licht stroomt naar binnen door de grote ramen.

Ik passeer het ene grote werk na het andere. Als iconen hangen ze daar, zacht glanzend maar stil. Mijn hakken klinken hard op de vloer, ik probeer wat zachter te lopen.

Dan sla ik een hoek om. Het licht is nu minder fel geworden. Het schilderij verschijnt voor mij, op een paar meter afstand. Het heeft zich losgemaakt van de muur. Het werk zweeft. Ik weet niet wat ik zie, maar het werk ademt. Het leeft.

Een paar dagen geleden opende de tentoonstelling Man and Beast in de Royal Academy in London. Het werk van Francis Bacon is eerder intens dan dat het concessies doet aan de toeschouwer.

De kunstenaar onderzoekt het menselijk lichaam, maar heeft net zo’n grote belangstelling voor dieren. Gefascineerd door hun kracht en beweging verzamelt hij veel beeldmateriaal: van foto’s van safari’s en skeletten van dode olifanten in Afrika tot de analyses en onderzoekfoto’s van Eadweard Muybridge.

Deze beelden vinden in allerlei vormen hun weg in zijn werk. Ze belichten onverwachte kanten van de verhouding tussen ons en het dier. Waar eindigt de een en begint de ander? Door dieren en ‘beesten’ in hun kwetsbaarheid, kracht en ongemakkelijkheid te laten zien, confronteert Bacon ons ook met onze eigen natuur.

Wie zijn wij? Wat betekent dat eigenlijk, mens-zijn? En hoe ziet dat er uit?

In de lezing Mens en/of Beest? Francis Bacon en Georges Bataille stellen we deze vragen aan de hand van het werk van Francis Bacon en de filosoof Georges Bataille. Daarbij maken we gebruik van het nieuwste onderzoek op dit gebied. Zoals dat bijvoorbeeld in het recente boek Francis Bacon – Revelations wordt toegelicht.*

Aan de hand van een specifieke selectie van de kunstwerken uit de tentoonstelling  Man and Beast en uit het overige werk van Francis Bacon ontdekken we de diepere lagen van deze werken. De Franse filosoof Georges Bataille ontwikkelt geheel eigen ideeën over de grens tussen mens en dier en hoe wij deze scheiding voelen en onderdrukken. Zijn ervaring werpt een nieuw licht op wat Bacon ons met zijn beeld wil laten waarnemen.

Nog altijd kan ik geen werk van Bacon zien zonder even te denken aan die keer in het lege museum. Zonder die zelfstandige aanwezigheid te voelen. In plaats van een stuk doek, met hier en daar wat kleur.

Inschrijving: via mail naar katjarodenburg@antheia.nl

Online live lezing per zoom op zondag 27 februari van 10.15 – 12.00, inloop v.a. 10.00 u

Vragen Bij de lezing is er gelegenheid om vragen te stellen

Link lezing U ontvangt de link naar de ONLINE LIVE -lezing via Zoom op zondag 27 februari voor 9.00 u.

Digitaal dossier Enkele dagen na de lezing ontvangt u een bijpassend kort digitaal dossier per mail

Entree online-lezing: 18,00 (incl.btw)

● Bij de bevestiging van inschrijving ontvangt u de betaalgegevens.

*Het boek is in het Nederlands verschenen onder de titel Francis Bacon: Openbaringen bij Spectrum

Katja Rodenburg is filosoof, denkt na over kunst en geeft colleges esthetica en kunstfilosofie. Vanuit deze achtergrond maakte zij als tentoonstellingen curator diverse tentoonstellingen (o.a. in het Armando Museum, Van Gogh Museum, Cobra Museum). Zij is vooral geïnteresseerd in het proces van het maken, en in de raakvlakken met het proces van het denken. Zij schreef eerder onder andere Ik, Ophelia,  over kunstenaars als John Everett Millais en Julia Margaret Cameron, Rineke Dijkstra en Helen van Meene en Armando en de melancholie van het scheppen, over de filosofische thema’s van de kunstenaar. Meer op: www.antheiablossoms.blog

Hoe ontstaat een kunstwerk? Anselm Kiefer, Armando en de natuur als maker

Hoe ontstaat een kunstwerk?

Anselm Kiefer vertelt erover in een recent  interview in het Getty Center in Los Angeles. Een kunstenaar schept nooit zomaar ‘ex nihilo’ (uit het niets). De kunstenaar bevindt zich in de stroom en de dingen gaan door hem heen. Zo wordt hij als het ware doordrongen van de gedachten en de beweging. Ik luisterde naar zijn formulering en dacht meteen aan  ‘Fluxus’ en zijn vroegere docent Joseph Beuys en inderdaad duikt het woord in de conversatie op. Lees verder

Filosofie en kunst in Frankrijk – Denken over het lichaam 31 mei – 6 juni 2015 Centre Erasme St. Etienne des Sorts bij Avignon

Vaslav Nijinsky Le Dieu bleu

Vaslav Nijinsky Le Dieu bleu

In deze cursus beproeven we de relatie tussen het denken, het lichaam en de wereld om ons heen. Op welk moment houden wij op met denken? Wanneer begint ons lichaam mee te denken en de wereld te ervaren? Op welke manier zijn we lichamelijk bij de wereld betrokken? Lees verder

Beer en mens artikel naar aanleiding van Grizzly Man in tijdschrift Kunst en Wetenschap

Grizzly Man Poster Werner HerzogNaar aanleiding van de documentaire film Grizzly Man (2005) van Werner Herzog  schreef ik het artikel ‘Beer en mens’. Op de filmposter staat: ‘ in de natuur zijn er grenzen’. De hoofdpersoon van de documentaire, natuuractivist Timothy Treadwell,  zocht echter naar manieren om de grens tussen de mens en de beer over te steken.  Uiteindelijk met fatale gevolgen. De filmbeelden uit zijn nalatenschap van de beren in Alaska zijn adembenemend mooi en onvergetelijk. In het artikel onderzoek ik de achtergrond van Treadwells’ missie,  de eeuwenoude band tussen de mens en de beer. Het werk van de filosoof Georges Bataille belicht het bijna onbewuste schemergebied dat tussen het dier en onszelf ligt.

Het is opvallend hoe vaak in oude rituelen bij volkeren over de hele wereld de beer een prominente rol speelt, zoals bijvoorbeeld bij de Ainu in Japan. Wat betekent de beer voor ons?

‘Beer en mens’ verschijnt op 5 juni in het zomernummer 2014 van het tijdschrift Kunst en Wetenschap.

www.kunstenwetenschap.nl

Filosofisch essay Van boom tot tafel in het boek Koningsdamast

Tijdens een besloten bijeenkomst werd op koningsdag 26 april het koningsdamast aangeboden aan koning Willem- Alexander en koningin Máxima.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima bekijken het boek Koningsdamast met het essay Van Boom tot Tafel

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima bekijken het boek Koningsdamast met het essay Van Boom tot Tafel

Kunstenaar Margot Berkman maakte naar aanleiding van haar sierhek voor de koningslinden een ontwerp dat staat in de aloude traditie van het koninklijke tafellinnen. Het damast, geweven in het Textiel Museum in Tilburg, werd samen met het boek Koningsdamast in een fraaie doos aangeboden.

In het essay bespreek ik drie momenten uit de schilderkunst waarin de sinaasappel een bijzondere rol speelt: ‘La Primavera’(1480/1482) van Sandro Botticelli, ‘Stilleven van sinaasappels, citroenen en een roos’ (1633) van Francisco de Zurbarán en ‘Mère aux enfants à l’orange’ (1951) van Pablo Picasso. Een mooie gelegenheid om de esthetica (filosofie van de kunst) te verbinden met de praktijk van het kunst maken, waarbij ik ook over de vorm van het boek mocht meedenken.

Meer over het boek Koningsdamast via: www.margotberkman.nl

 

De verliefden / Los enamoramientos van Javier Marías

In een interview vertelt de schrijver Marías dat hij nog steeds niet op een computer schrijft, maar op een ouderwetse schrijfmachine. Zo typt hij soms wel vijf tot zes keer zijn boek in wording over. ‘( -) ik schrijf niet om tijd te winnen. Ik schrijf om tijd te voelen.’

Maar niet alleen het tempo van zijn boeken wordt door de tijd bepaald. Het boek ‘De verliefden’ verkent de tijd zelf ook als thema. In het bijzonder de tijd vanuit het perspectief van de ‘verliefde’. Wat gebeurt er als je het onderwerp van die verliefdheid verliest? De vrouw die net haar man heeft verloren merkt verbaasd op dat zelfs haar gedachten erdoor zijn veranderd. ‘Ik weet het niet, het is alsof ik een ander hoofd heb, er komen dingen bij me op die ik vroeger nooit zou hebben gedacht.’ Lees verder

Geestverwanten – twee zielen, één kunst lezing door Katja Rodenburg 5 april 2012 Boekhandel Ongerijmd Arnhem

Friedrich Nietzsche en Richard Wagner, Federico García Lorca en Salvador Dalí

Lezing Maand van de Filosofie 2012

Filosoof Katja Rodenburg onderzoekt in deze lezing het wel en het wee van de vriendschap tussen kunstenaars. De wederzijdse herkenning laait meestal hevig op en de passie van de twee zielen samen zet alles in vuur en vlam.  Misschien kan de fragiele kunstenaarsvriendschap  juist daarom meestal slechts tijdelijk bestaan. Hoe werkt deze geestverwantschap? Hoe kan het  proces van het maken van een kunstwerk, dat bij uitstek zo individueel is, met een ander gedeeld worden? Hierbij gebruiken we onder andere de ideeën van de filosoof Aristoteles over de vriendschap uit zijn werk de Ethica. Lees verder

Oscar Wilde en The Picture of Dorian Gray Lezing door Katja Rodenburg op 23 februari 2012 Boekhandel Ongerijmd Arnhem

‘I made philosophy an art, and art a philosophy’  Oscar Wilde

Meteen nadat ‘The Picture of Dorian Gray’ in 1890 verschijnt, roept het boek veel emoties op.

De hoofdpersoon uit het boek, Dorian Gray, is steeds weer op zoek naar nieuwe en duistere ervaringen en lijkt bovendien het geheim van de eeuwige jeugd gevonden te hebben…Hij ontziet daarbij niets en niemand. Critici zetten ook daarom vraagtekens bij het morele gehalte van het boek. De revolutionaire uitspraken die Oscar Wilde in het voorwoord doet over kunst, zoals ‘No artist has ethical sympathies’ en ‘All art is quite useless’ doen zo mogelijk nog meer stof opwaaien

Naar aanleiding van de pas onlangs (in 2011!) uitgekomen eerste volledig ongecensureerde versie van dit boek gaan we samen op zoek naar de betekenis van kunst, de kunstenaar en de schrijver. Lees verder

Almudena Grandes Luchtkastelen bouwen ten tijde van La Movida

In ‘Castillos de cartón’ (2004) beleven de drie hoofdpersonen ieder op hun eigen manier een gouden tijd. Met elkaar maken ze een wereld die alleen van hun drieën is en waar voor anderen geen plaats is.

Almudena Grandes roept levendig de jaren tachtig van ‘La Movida’ op, de roerige en interessante periode in de Spaanse geschiedenis na Franco. Direct na de dictatuur ontstaat er begrijpelijkerwijs een grote behoefte aan het vormen van een nieuwe en eigen identiteit, waarin vooral de lang gemiste vrijheid voorop staat. Nieuwe culturele vormen gaan hand in hand met veel experimenteren met drugs, sex en muziek. Filmmaker Pedro Almodóvar zou verreweg de meest succesvolle representant van deze periode worden.

Lees verder